Споменици на Стоби

i · Театар · Theatrum

Театарот на 7600 гласови

Театарот на Стоби е граден на крајот на II или почетокот на III век н.е., во доцноантички римски тип со cavea врежана во природната падина. Имаше прошетка околу скенае-зградата (амбулаторум), мермерна сцена и три влеза за гладијаторска арена кога играта барала. Можел да прими над 7600 гледачи.

Во cavea е вдлабнат мал храм на Немезида — божицата на праведниот одговор, заштитник на гладијаторите. На сцената се играа трагедии, мимски претстави и жртвени игри во чест на царевите, во римскиот календар.

Театарот функционирал сè до VI век, кога христијанизацијата го преместила тежиштето на градскиот живот кон базиликите. Денес, дел од каменот од театарот се препознава во ѕидовите на околните касноантички куќи — економија на материјал во град-под-опсада.

• Период2.–3. век н.е.
• Капацитет7600 гледачи
• ТипРимски, со cavea-падина
• СветилиштеХрам на Немезида во cavea

iii · Синагога на Полихармос · Synagoga Polycharmi

Полихармос, „татко на синагогата"

Под Централната базилика, на 1,5 m под нејзиниот под, се протега синагогата на Стоби — една од најрано документираните во доцноантичкиот свет. Првиот слој е од II век, обновен е во III–IV век, а во IV век беше демолиран и заменет со христијанска базилика.

Тибериј Клавдиј Полихармос е човекот кој ја финансираше изградбата. Беше римски граѓанин од јудејска вера, водечки човек на јудејската заедница. Натпис најден во самата зграда го нарекува „татко на синагогата" (πατήρ τῆς συναγωγῆς) и предвидува казна од 250.000 денари за секого што без согласност на заедницата би ја преградил зградата — парите оделе во патријархатот.

Внатре беа најдени бронзен печат со менора, две вази од 121–125 г.н.е. Овој локалитет е сведок дека во III век во Стоби живеела организирана јудејска заедница со свои имотски права, со римско граѓанство, со врски кон Палестинскиот патријархат.

• Период2.–4. век н.е.
• КтиторТибериј Клавдиј Полихармос
• НатписКазна 250.000 денари
• Слој надЦентрална базилика (V век)

v · Северна базилика · Basilica Septentrionalis

Од раскош до словенски гроб

Северната базилика е тробродна структура со нартекс, екзонартекс разделени со колонади, мермерен атриум и крстилница. Беше највтораниот пример на доцноантичка црковна архитектура во градот, со раскошни подови и мермерни столбови.

Над неа, во периодот IX–XII век, словенските доселеници ископаа 23 гроба точно низ базиликалниот под. Гробовите се читаат како последен живот над еден град кој веќе беше напуштен; камења од старите ѕидови се вградени во ковчежните рамки.

Помеѓу Северната и Централната базилика беа најдени уште 55 словенски гроба — мала некропола над пораз. Тие гробови, не самата базилика, се темата на најраната научна работа на американските експедиции од 1955.

• Период5. век н.е.
• ПланНартекс + екзонартекс + атриум
• Над неа23 словенски гроба (IX–XII век)
• Соседство+55 словенски гроба до централната

vii · Двор на Теодосиј · Palatium Theodosii

Кога царот Теодосиј престојувал тука

Во 388 г.н.е., императорот Теодосиј I поминуваше низ Стоби на пат за Италија — по победата над узурпаторот Магнус Максимус. Дворот каде беше угостен ги имаше сите атрибути на империјална резиденција: мермерни подови, opus sectile во перистилот, фрескосани ѕидови.

Зградата има четворостран план со централен перистил и аудиенциска сала на исток. Источниот ѕид сè уште носи остатоци од римска фреска — еден од ретките сочувани доцноантички ѕидни сликарства во централните Балкан.

Кон западот, дворот е поврзан со Куќата на Партениј преку преграден ѕид, формирајќи L-структура. Тоа е типичен спој на империјална гостопримство со домашна резиденција — Теодосиј во Стоби престојувал во дом на висок градски службеник, не во посебен дворец.

• Период4.–5. век н.е.
• ГостиТеодосиј I (388 г.)
• ОпремаOpus sectile, фрески, мермер
• СоседКуќа на Партениј (L-форма)

ix · Куќа на Партениј · Domus Partenii

Соседна на дворецот, поврзана со ѕид

Куќата на Партениј се наоѓа во северниот дел на градот, директно поврзана со Дворот на Теодосиј преку преграден ѕид. Поседува геометриски мозаици — гилоше, ромби, чворови — еден од најквалитетните примерци на доцноантичкиот геометриски репертоар во Стоби.

Архитектурата сугерира дека Партениј бил човек од градската елита, можеби висок службеник или богат трговец. Спојот со царскиот двор не е случаен: во доцната антика, империјалните посети често се извршувале во домовите на локални прваци.

xi · Magnae Thermae · Големите бањи

Шест века на бањално работно време

Magnae Thermae — Големите бањи на Стоби — се откриени во 1931 г. Дводелна структура со caldarium и frigidarium, статуи поставени во ниши, камен базен. Беа користени од I век до доцното VI столетие — шест века на јавна хигиена.

Покрај Magnae Thermae, во градот функционирале и Thermae Minores (Малите бањи), на каменоблочна градба меѓу Северната и Централната базилика. Стоби имаше и аквадуктна мрежа откриена во експедициите од 1970-1980, која ги хранела и двете системи.

xiii · Храм на Немезида · Templum Nemesis

Божицата на праведната одмазда

Внатре во cavea на театарот беше вдлабнат мал храм на Немезида — божицата која враќа според заслуга. Заштитник на гладијаторите и наплатник на хибрисот; на нејзиниот олтар се принесуваа дарови пред играта.

Тоа е едно од најнеобичните светилишта во римскиот свет — храм врежан во самата структура на театарот, како да самиот театар е храм со помали божественски ниши во ѕидовите. Стобинската верзија на „панем ет цирценсес" имаше и своја молитва.